De verrassing van de tentoonstelling Hebben wij het geweten? in het museum in Hasselt is ongetwijfeld het werk van Toon Tersas. Deze arbeider uit Mol leverde zowat dagelijks kritisch kommentaar op de boodschappen die hem via bladen, reklame en film bereikten. Een deel ervan vormt de kern waarrond deze aktuele expositie is ontstaan. De kommentariërende figuren uit Louis Paul Boons De Kapellekensbaan, zoals johan janssens, dichter en dagbladschrijver, de kantieke schoolmeester en mossieu colson van tminnesterie, lijken bij het bekijken van Toon Tersas werk niet ver weg te zijn. In de aanvangspagina's van zijn meesterwerk heeft Boon het met deze afsplitsingen van zijn persoonlijkheid over een andere vorm voor de roman, "b.v.b. een roman waarin ge alles holder de bolder uitkeert, kwak, gelijk een kuip mortel die van een stelling valt, + ernaast en erbij uw aarzelingen en twijfels omtrent het doel en het nut van de roman (...) en daarnaast zoudt ge nog kunnen randbemerkingen geven, plotse invallen, nutteloze omschrijvingen, gekapseerde erotische dromen en zelfs dagbladknipsels...

Ook Toon Tersas (1925-1995) liet die vloed van informatie en beelden op zich afkomen, maar kwakte hem niet uit als een kuip mortel. Tersas haalde op zijn kamertje alles traagzaam over zijn hekel en knoopte er met monnikengeduld opgetekende eigen bedenkingen aan vast.

Als we zijn uitspraak "schrijven is tekenen" in acht nemen, is Toon Tersas eigenlijk een schrijver. Het artistieke werk van deze zo goed als onbekende autodidakt bestond ondere andere uit heel aparte 'dagboeken'. Daarin schilderde deze chroniqueur na zijn dagtaak - hij had acht kinderen te onderhouden - bijvoorbeeld de voorpagina van Kwik of een Duitse krant na. Op het eerste gezicht een schilderkundige kopie van de bladspiegel, maar wie de tekstkolommen van nabij bekijkt ziet dat Tersas ze volgeschreven heeft met eigen teksten die al naar het geval kommentaar leveren op moraal (bijvoorbeeld pornografie), politiek (bijvoorbeeld Koude Oorlog), de hedendaagse kunst en voorts allerhande aktuele gebeurtenissen. Tersas dekonstrueert de informatie die via diverse media op hem afkomt en registreert als een middelceuwse koplist met een fijn penseel de ongerijmdheden in deze wereld. Naar verluidt had Tersas een voorliefde voor typografie. Dat moet wel als je de eindeloze kolommen ziet die hij met zijn teksten, invulde.

Net als Marcel Broodthaers, die hij kende en in zijn werk bekommentarieerde, is hij met zijn werk te situeren tussen het beeld, de taal en het objekt. Dat is zeker even kritisch als Broodthaers, maar misschien is Tersas' oeuvre, in ieder geval de in Hasselt tentoongestelde fraktie, wat minder speels.

Het intrigerende werk van Toon Tersas, die op zijn veertiende de school verliet maar toch erg belezen was (ook in de Duitse taal), was eigenlijk gedoemd tot de vergetelheid. Tot Mieke Van Laethem en Eric Croux, van de galerie Van Laethem die in Hasselt gastcurator is, in 1993 bij toeval het werk van Tersas ontdekten. Dat leidde tot een eerste grote tentoonstelling. Tersas had zijn artistieke werkzaamheden toen al stopgezet en bracht al zijn werk over naar het depot van de galerie. Een selektie eruit vormt nu de kern van de tentoonstelling Hebben wij het geweten?.

Het is een frisse, aktuele tentoonstelling met hoogten en laagten. Het gedeelte met Tersas, de delikate schilderijen van Luc Tuymans en een bedrieglijk estetische installatie van de Zuidamerikaan Alfredo Jaar over Haïtiaanse vluchtelingen is af. Tussen Tuymans' schilderijtjes in kille tonen, met hun onderhuidse wrede geweld, hangt de expliciete harde politicke boodschap van Barbara Krüger. In de overgang naar de tweede zaal heeft Mieke Van Laethem een Communicationwall gebouwd. Zij wil daarmee de vraag opwerpen in hoeverre de diverse hedendaagse kommunikatiemiddelen nog een geweten hebben. Op verschillende televisieschermen ziet men reklamespots, fragmenten uit programma's van Vlaamse zenders, kunstvideo's, MTV-clips, enzovoort. Op de grond en aan de muur hangen gekontesteerde reklame-affiches die inspelen op de aktualiteit.

Door de integratie van de Benneton-affiche maakte de samenstelster van de tentoonstelling het zich wat moeilijk. De kommissie beeldende kunst riep het in als argument om het initiatief niet te steunen. Ook de in New York wonende Duister Hans Haacke verschuilde er zich achter om niet mee te doen. Van Laethem is Haacke recent in het Rotterdamse museum Boymans-van Beuningen gaan opzoeken, waar hij als gastcurator een expositie voorbereidt, maar 'het geweten van de kunstwereld' was niet te vermurwen.

In de tegenoverliggende zaal greep Luis Camitzer (59), die op vroege leeftijd met zijn Duitse familie naar Uruguay emigreerde, de gebeurtenissen rond de Zanoobia aan. In 1987-1988 werd dit schip met zijn zeventien bemanningsleden maandenlang gedwongen met een vracht lekkende vaten giftig afval op zee rond te dobberen omdat het nergens toestemming kreeg om aan te meren. Dit werk mist kracht omdat het wat te anekdotisch blijft. In dezelfde zaal exposeert de Britse Christine Boorland glasplaten met gaten erin van door de Berlijnse politie afgevuurde kogels. Boorland wil onder meer het irreële van het wapengeweld op televisie ontmaskeren.

Van de andere kunstenaars maakt vooral de jonge Oscar Creemers indruk, die een eigen kille, donkere wereld van dingen schept, afgekeerd van de buitenwereld. Zo heeft hij zijn televisie vol lood gegoten. Het is een weinig opbeurende omgeving met alleen strakke vormen zonder kleur, maar waarin wel plaats is voor de ecstasypil. Voor het plan van Danny Devos om een Internetverbinding met een moordenaar in de gevangenis op te zetten werd van de minister van Justitie geen toestemming verkregen. Als alternatief installeerde de kunstenaar een Internetkontakt met een pater oblaat die een leven van onthechting leidt. Net als de kunstenaar spreekt ook de religieuze over een roeping. Het verband met de seriemoordenaar is volgens Devos de innerlijke dwang

Eric Bracke

Hebben we het geweten? loopt nog tot 25 augustus in het Provinciaal Museum, Zuivelmarkt (Begijnhof) in Hasselt. Elke dag geopend van 10 tot 17 uur, op zondag vanaf 14 uur (op maandag en feestdagen gesloten). Toegangsprijs 100 frank. Voor scholen is er een degelijk edukatief boekje.